Zeytindağı: Falih Rıfkı Atay'ın Kaleminden Çöken Bir İmparatorluğun Son Yılları

Falih Rıfkı Atay'ın Zeytindağı adlı anı kitabı, Türkiye'nin 100 Temel Eseri listesinde yer alan ve Cumhuriyet dönemi anı-gezi edebiyatının ilk özgün örneklerinden sayılan bir metin. Kitap, I. Dünya Savaşı'nın 1914-1918 yılları arasında Suriye, Filistin ve Hicaz cephesinde geçen zamanın bir gözlem ve muhasebe kitabı; adını da yazarın görev yaptığı karargâhın Kudüs yakınındaki konumundan, Zeytindağı'ndan (Mount of Olives) alıyor.

Falih Rıfkı Atay, 26 Aralık 1894'te İstanbul'da doğdu, 20 Mart 1971'de yine İstanbul'da hayatını kaybetti. Cumhuriyet döneminin en etkili gazetecilerinden biriydi; Hakimiyet-i Milliye, Ulus ve Milliyet gazetelerinde başyazarlık yaptı, 1952'de Bedii Faik ile birlikte kurduğu Dünya gazetesinin başyazarlığını ölümüne dek sürdürdü. Bolu (1923-1934) ve Ankara (1935-1950) milletvekili olarak parlamentoda uzun yıllar görev aldı. İzmir'in kurtuluşunun ardından Mustafa Kemal ile tanışması kariyerinin dönüm noktalarından biri oldu; Atatürk'ü ve erken Cumhuriyet dönemini yakından anlatan Çankaya ve Atatürk Ne İdi? gibi eserleriyle tanındı.

Zeytindağı'nın arka planında Atay'ın bizzat yaşadığı bir dönem var. I. Dünya Savaşı'nda yedek subay olarak orduya katılan Atay, Suriye ve Filistin'deki Osmanlı 4. Ordusu'nun komutanı Cemal Paşa'nın maiyetinde, özel kaleminde görev yaptı. Savaşın hemen ardından bu yılların izlenimlerini Ateş ve Güneş adlı kitapla (1918) kaleme alan yazar, aradan geçen zamanın verdiği mesafeyle aynı dönemi çok daha olgun bir bakışla yeniden ele aldı; Zeytindağı 1932'de yayımlandı ve 1964'te yeni bir baskıyla okurla tekrar buluştu.

Kitabı önemli kılan, imparatorluğun çöküşünü milliyetçi bir öfkeyle değil, tarihsel bir farkındalıkla anlatan üslubu. Atay, İstanbul'daki yönetici kadronun Arap vilayetlerini ve oradaki halkların beklentilerini yeterince tanımadığını, bölgenin emirle değil anlayışla yönetilmesi gerektiğini vurguluyor. Kitapta İttihat ve Terakki yönetimine dönük eleştiriler de var: Atay, Enver Paşa'nın otoriter tutumuna mesafeli dururken, birlikte çalıştığı Cemal Paşa'ya nispeten daha ılımlı bir gözle bakıyor.

Kitabın en çok anılan pasajlarından biri, dönemin Suriye, Filistin ve Hicaz'ında sık karşılaşılan bir diyalog üzerine. Kitapta aktarıldığına göre, yöreden birine 'Türk müsünüz?' diye sorulduğunda alınan cevap çoğunlukla 'Estağfurullah!' oluyor. Atay bu gözlemi, Osmanlı yönetiminin o topraklarda kalıcı bir kültürel ve siyasi bağ kuramadığına dair kendi savaş dönemi izlenimi olarak aktarıyor; bu bir saha araştırması değil, bir subayın 1910'ların ortasında tuttuğu kişisel bir not.

Atay'ın gördüğü çözülme boşlukta yaşanmadı. Mekke Emiri Şerif Hüseyin, Haziran 1916'da İngilizlerle temas kurarak Osmanlı'ya karşı isyan bayrağını açtı. İngiliz irtibat subayı T. E. Lawrence, Şerif Hüseyin'in oğlu Faysal ile birlikte isyanın askeri ve lojistik organizasyonunda rol aldı; iki yıl süren bu isyan 1918'de Şam'ın düşmesiyle sonuçlandı ve Osmanlı'nın bölgedeki egemenliği sona erdi.

Burada bir netlik notu düşmek gerekir: Arap İsyanı, savaşın somut koşullarında ortaya çıkmış, belgelerle kayıt altına alınmış tarihsel bir siyasi ve askeri olay. Zeytindağı'nda anlatılanlar da dahil bu tablo, spesifik bir savaş dönemi kırılmasının anlatısı — ne o günün Osmanlı'sı ne de bugünün Türkiye'si için Arap dünyasına dair genel bir 'dostluk' ya da 'düşmanlık' hükmü taşımıyor. Bir subayın belirli bir cephede, belirli bir zaman diliminde gördüklerini günümüz Türk-Arap ilişkilerine mal etmek, kitabın kendi tarihsel çerçevesini zorlamak olur.

Zeytindağı'nın yayın hayatı da tartışmasız geçmedi. Kitabın günümüz baskılarını yapan Pozitif Yayınları, tarihçi Murat Bardakçı başta olmak üzere bazı okur ve araştırmacılar tarafından metne sadeleştirme adı altında müdahale etmekle eleştirildi; bu eleştiriler, Atay'ın orijinal diline sadık baskıları arayan okurlar için bir uyarı niteliği taşıyor.

Yayımlanışının üzerinden neredeyse bir asır geçmiş olsa da Zeytindağı, çöken bir imparatorluğun son cephelerinden birini kendi gözlemlerine dayanarak anlatan, az sayıdaki birinci elden Türkçe kaynaktan biri olmayı sürdürüyor. Kitabı bugün de okunur kılan, verdiği kesin hükümler değil; bir subayın yıkılışın ortasında tuttuğu notların taşıdığı tarihsel tanıklık.