Fritz Haber kimdir? Milyarları besleyip milyonları öldüren kimyager

Adını çoğu insan bilmez ama bugün dünyada yaşayan insanların yarısının vücudundaki azot atomlarının, doğrudan bu adamın 1909'da laboratuvarda çözdüğü bir kimyasal reaksiyona dayandığı hesaplanıyor. Nobel ödüllü Alman kimyager Fritz Haber, havadaki azotu tarım için kullanılabilir amonyağa dönüştürerek 20. yüzyıl başındaki küresel açlık krizini önledi. Aynı bilim insanı, birkaç yıl sonra I. Dünya Savaşı'nda Almanya'nın kimyasal silah programını bizzat yönetti — insanlık tarihinin en üretken ve en karanlık iki mirasını tek bir hayatta birleştirdi.

Haber-Bosch süreci nedir, neden bu kadar önemli?

1800'lerin sonunda dünya nüfusu hızla artarken, tarım toprakları geleneksel gübreleme yöntemleriyle bu nüfusu besleyecek kadar verim üretemiyordu. Sorun azot kıtlığıydı: bitkilerin büyümesi için gerekli azot, atmosferin yaklaşık %78'ini oluşturmasına rağmen, bitkilerin doğrudan kullanabileceği kimyasal formda değildi. Fritz Haber, yıllar süren laboratuvar çalışmalarının ardından yüksek basınç ve sıcaklıkta havadaki azotu hidrojenle birleştirip amonyağa dönüştürmeyi başardı; endüstriyel kimyager Carl Bosch bu yöntemi fabrika ölçeğine taşıdı ve süreç Haber-Bosch süreci olarak anıldı. Bosch da dahil olmak üzere sürecin geliştirilmesi 1918'de Haber'e Nobel Kimya Ödülü'nü kazandırdı. Sentetik azotlu gübrenin seri üretimi tarımsal verimi katladı ve tarih boyunca dönem dönem yaşanan büyük kıtlıkların önüne geçilmesinde belirleyici rol oynadı.

Fritz Haber neden hem "kurtarıcı" hem "kimyasal silahların babası" olarak anılıyor?

I. Dünya Savaşı patlak verdiğinde Haber, Kaiser Wilhelm Fizikokimya Enstitüsü'nün direktörüydü ve laboratuvarını doğrudan Alman ordusunun hizmetine sundu. Cephede cephane sıkıntısı yaşayan Almanya için Haber yalnızca patlayıcı üretimine katkı sunmakla kalmadı; savaş tarihinin ilk büyük ölçekli kimyasal silah saldırısını da bizzat planladı. 22 Nisan 1915'te Belçika'nın Ypres kesiminde Alman birlikleri, Haber'in gözetiminde klor gazı bulutlarını müttefik siperlerine saldı — bu, modern savaş tarihinde bir kitle imha silahının ilk büyük çaplı kullanımı olarak kabul ediliyor. Haber, gazın savaşı hızlandırarak nihayetinde daha az can kaybına yol açacağına inanıyordu; bu görüşü sonrasında da savunmaya devam etti.

Eşi Clara Immerwahr neden intihar etti?

Haber'in eşi Clara Immerwahr, Almanya'da kimya alanında doktora yapan ilk kadındı ve kendisi de bir bilim insanıydı. Kocasının kimyasal silah çalışmalarına baştan itibaren karşı çıktı; bunu bilimin ideallerinin çarpıtılması olarak nitelendirdi. Haber'in Ypres saldırısının "başarısını" kutladığı ve yüzbaşılığa terfi ettiği gece, Clara, Haber'in ordu tabancasıyla kendi canına kıydı. Ölümünün ertesi günü Haber, doğu cephesindeki bir sonraki gaz operasyonuna gitmek üzere yola çıktı.

Nazi Almanyası ve Zyklon B ile ilişkisi neydi?

Savaş Almanya'nın yenilgisiyle bitince Haber'in kişisel serveti ve toplumsal itibarı büyük ölçüde sarsıldı. Asıl ağır darbe ise 1930'larda geldi: Yahudi kökenli olan Haber, 1933'te Naziler iktidara gelip Yahudi bilim insanlarının kamu kurumlarında çalışmasını yasaklayınca, kendi kurduğu enstitüden istifa etmek zorunda kaldı ve İngiltere'ye göç etti. Tarihin acı bir ironisi olarak, Haber'in yıllarca yönettiği enstitüdeki araştırmalar, sonradan Zyklon B adlı böcek ilacının geliştirilmesine zemin hazırladı — bu gaz, Nazi toplama kamplarındaki gaz odalarında kullanıldı ve Haber'in kendi akrabalarından bazıları da dahil olmak üzere milyonlarca Yahudi'nin ölümüne yol açtı.

Fritz Haber ne zaman, nasıl öldü?

Sürgün yıllarında sağlığı bozulan Haber, İngiltere'den sonra Filistin Mandası'ndaki Sieff Araştırma Enstitüsü'nde (bugünkü Weizmann Enstitüsü) bir görev teklifini kabul etti. Ancak bu yolculuğu tamamlayamadı: 29 Ocak 1934'te, 65 yaşındayken, İsviçre'nin Basel kentindeki bir otelde kalp yetmezliğinden hayatını kaybetti. Hem bilim tarihinin en büyük insani başarılarından birine hem de en karanlık silah programlarından birine imza atan Haber'in hikâyesi, bugün hâlâ bilim etiği tartışmalarının başvuru noktalarından biri. Bilim tarihinden başka çelişkili hikâyeler için Tarih kategorimize göz atabilirsiniz.